Zwarte Piet racistisch? Nee!

Jacob Fresco - 01/12/2015 - Opinie /

Het kan u niet ontgaan zijn; de controverse rond Zwarte Piet. Want hoewel nu in het voetlicht, ettert deze discussie al maanden voort. Ieder jaar rond mei steken de eerste geruchten over rechtszaken, demonstraties en racisme de kop weer op. En ieder jaar komen deze spanningen tot uiting rond de landelijke intocht. Inzet: het verwijderen van Zwarte Piet uit deze Nederlandse traditie. Zelfs buiten Nederland werd de discussie opgemerkt en ging men zich er mee bemoeien. Maar is Zwarte Piet nu wel of niet racistisch?

Een korte samenvatting van de geschiedenis van Sinterklaas om mee te beginnen:

Sinterklaas, of Sint Nicolaas, is gebaseerd op Nicolaas van Myra (precieze jaren onbekend, maar waarschijnlijk 280 – 340/350), de bisschop van het plaatsje Myra, tegenwoordig Demre, in het hedendaagse Turkije. Nicolaas stond bekend om zijn naastenliefde, onder andere door het verhaal van de Legenda Aurea. Dit is waarschijnlijk ook de basis voor het schoen zetten en het strooigoed. Gezegd wordt dat Nicolaas gestorven is op 6 december, een datum die later verworden is tot zijn naamdag en tevens de dag waarop de Sint en z’n Pieten weer stilletjes uit Nederland vertrekken. Waarom de Nederlandse sinterklaastraditie verhaalt dat de goedheiligman afkomstig is uit Spanje is niet officieel bekend, maar in het algemeen wordt aangenomen dat dit komt omdat Sint Nicolaas daar z’n sinaasappelen en mandarijnen vandaan haalde.

Bron: Wikipedia

Belangrijk is om te beseffen is dat Sint Nicolaas tot 1850 geen helpers had. In 1850 werd Zwarte Piet in Nederland geïntroduceerd door Jan Schenkman, onderwijzer op een school aan de Anjeliersgracht in Amsterdam. In zijn boekje ‘Sint Nikolaas en zijn knecht’ kwamen de nu bekende elementen de stoomboot en Zwarte Piet voor het eerst voor. Het is echter aannemelijk te maken dat de Sint al vóór 1850 vergezeld werd door een donkergekleurde compaan. Voorbeelden hiervoor zijn bv. Krampus in Duitsland en Pére_Fouettard in Frankrijk. Een echte oorsprong van Zwarte Piet is er dus niet, maar zijn een aantal algemeen geaccepteerde verklaringen:

  • De zwarte kleur komt door het roet in de schoorstenen waar Zwarte Piet doorheen komt
  • Zwarte Piet zou eigenlijk een Ethiopische slaaf zijn (‘Piter’) die door Nicolaas werd vrijgekocht op een slavenmarkt in Myra
  • Zwarte Piet zou afstammen van de twee raven Huginn en Muninn die Odin vergezelden
  • Hij zou afstammen van berserkers, die hun lichaam zwart verfden en dierenhuiden droegen

Volgens de Anti-Zwarte Pietenbeweging is Zwarte Piet een toonbeeld van ons slavernij-verleden en daarmee dus inherent racistisch. Frappant is dan, dat het slavernij-verleden in de hierboven genoemde verklaringen niet ontkracht wordt. Sterker nog, er wordt bevestigd dat Zwarte Piet eigenlijk Piter heet en inderdaad een Ethiopische slaaf was. Eentje die geluk had, want hij werd vrijgekocht door Nicolaas van Myra. Als je die verklaring voor waar neemt, is het dus heel aannemelijk dat Piter vrijwillig en uit dank z’n diensten heeft aangeboden aan de Sint. Hij werd dus zijn knecht, maar dat alles wel uit eigen vrije wil.

Er is geen enkele bron (van voor pak ‘em beet 2006) te vinden die Zwarte Piet inderdaad verbindt aan negerslaven en/of Moren. Dat de kleurrijke uitdossing van Zwarte Piet inderdaad nogal veel overeenkomsten toont met de kleding van zogenaamde Morenpages is uit te leggen aan de hand van de verklaring dat Piter als slaaf (en dus gekleed door z’n slavenmeester) werd vrijgekocht op een slavenmarkt. Een belangrijk detail in die kleding dat opvalt door afwezigheid (en tevens een detail dat nooit ter sprake komt in de discussie over het slavernij-verleden van Zwarte Piet) is de metalen halsband waar Morenpages en negerslaven vrijwel zonder uitzondering mee werden afgebeeld.

Er bestaan nog meer verklaringen voor de herkomst van Zwarte Piet:

  • hij zou een voorchristelijke godheid zijn die zich moest onderwerpen aan de christelijke sint
  • hij zou de bedwongen satan zijn, plaatsvervanger van de overwonnen Wodan, of diens helper Nörvi, de zwarte vader des nachts, die ook een roe droeg (als vruchtbaarheidssymbool)
  • hij zou oorspronkelijk een demon zijn geweest die door de heilige gedwongen werd goede daden te verrichten

Hoewel Zwarte Piet in deze drie verklaringen overduidelijk ondergeschikt is aan de Sint, is er in géén van de drie sprake van slavernij. Op basis van bovenstaande kunnen we voorzichtig concluderen dat Zwarte Piet, indien hij inderdaad een slaaf was, een hele gelukkige slaaf was. En dat hij uit dank voor het vrijkopen zijn diensten heeft aangeboden aan Nicolaas.

De grote vraag rond deze discussie is echter waarom hij überhaupt gevoerd wordt. We hebben het hier over een kinderfeest. Waarbij Zwarte Piet zeker niet onderdanig is aan Sinterklaas. Integendeel, zonder de Zwarte Pieten zou het Sinterklaasfeest niet kunnen bestaan. Kinderen zien geen racisme of slavernij als ze naar Zwarte Pieten kijken, ze zien vrolijke mannen en vrouwen die cadeautjes en snoepgoed uitdelen. Het zijn de volwassenen die racisme zien in Zwarte Piet. Het zijn de volwassenen die de discussie levend houden. Het zijn de volwassenen die zich schandalig gedragen tijdens bv. de landelijke intocht.

De kreet ‘Zwarte Piet is Racisme’ kreeg in 2011 landelijke bekendheid door kunstenaar Quinsy Gario. Hij kwam in de jaren erna vaak in het nieuws om zijn standpunten te verduidelijken. Voor zover kan worden nagegaan is zijn aversie tegen Zwarte Piet gerelateerd aan een incident waarbij zijn moeder door jongeren werd uitgescholden voor Zwarte Piet. Laat ik vooropstellen dat ik het uitschelden van mensen met wat dan ook ten zeerste afkeur! Maar om als reactie hierop een complete Nederlandse traditie van bijna 200 jaar te omschrijven als racistisch en rechtszaak na rechtszaak aan te spannen om Zwarte Piet verboden te krijgen lijkt me ietwat overdreven. Dat gezegd hebbende; Quinsy Gario heeft al vaker blijk gegeven van een zeer kort lontje als hij maar even racisme of discriminatie vermoedt:

Voor de duidelijkheid; het betreft deze commercial. Overigens is Quinsy Gario daarin niet alleen. De laatste jaren lijkt het salonfähig om alles wat je niet bevalt te bombarderen tot racisme. In maart van dit jaar kreeg Feyenoord een boete opgelegd omdat er tijdens de wedstrijd tegen AS Roma een opblaasbanaan op het veld gegooid was. Roma-speler Gervinho vond dit racisme en diende een klacht in bij de UEFA. Die legde dus een boete op, ondanks dat ‘de banaan’ een traditie is bij Feyenoord die is overgenomen uit Engeland. Gezien de multiculturele samenstelling van het eerste elftal van de Rotterdammers en de onvoorwaardelijke steun hiervoor van de supporters kun je Feyenoord moeilijk omschrijven als een bolwerk van racisme. En de Jamaicaanse Verene Shepherd, in Nederland vooral bekend door haar rapport over Zwarte Piet, is ook in Zweden inmiddels bekend; dit vanwege haar vernietigende rapport over ‘negerbollar’, de Zweedse chocoladebollen.

Maar goed, ik dwaal af. Terug naar Sinterklaas en Zwarte Piet. Want inmiddels hebben ook allerlei andere partijen zich in de discussie gemengt. Zoals bijvoorbeeld de NTR, de maker van het Sinterklaasjournaal. Zij hebben sinds vorig jaar een verhaallijn waarbij Zwarte Piet steeds minder zwart wordt. Dat, om dit te bereiken, allerlei zijsprongen als witte mist en magische stenen gebruikt moeten worden, is voor de NTR geen beletsel. Dat zij, zonder overleg of inspraak, veranderingen doorvoeren aan een Nederlandse traditie ook niet. Ik schreef hierover reeds een open brief aan de NTR, evenals een antwoord op hun reactie op mijn open brief. En in Den Haag hebben de openbare, protestants christelijke en katholieke basisscholen afgesproken binnen een aantal jaar afscheid te nemen van de figuur Zwarte Piet. In Utrecht deden de openbare basisscholen het nog effectiever; Zwarte Piet is daar per direct verboden. Wat ik dan wel weer schrijnend vind, is dat de Anti-Zwarte Pietdemonstranten wel een vergunning kregen om te demonstreren bij de Jaarbeurs, tijdens het Zapp Sinterklaasfeest. Wie de foto’s gezien heeft, met de zwarte baretten, de zwarte handschoenen, de agressieve benadering van omstanders, en de bange kinderen, mag zich oprecht afvragen of hier niet had moeten worden ingegrepen. Of beter nog; of de vergunning niet gewoon had moeten worden geweigerd?

De vraag blijft echter of de figuur Zwarte Piet racistisch is. Mijn mening? Nee! Zwarte Piet is niet racistisch! Er is geen enkele reden om aan te nemen dat Zwarte Piet gebaseerd is op negerslaven of Morenpages. Er is geen kind dat in Zwarte Piet een racistische dan wel discriminerende figuur ziet, laat staan een slaaf. Dat zien alleen de volwassenen. En juist van die volwassenen mag je dan terughoudendheid verwachten in de discussie. Die ik weinig tot niet zie, van beide kanten niet overigens!

Moet Zwarte Piet worden aangepast? Wederom nee! Er is geen reden om het aan te passen. Het harde geschreeuw en gedreig van een hele kleine groep mensen die daar anders over denkt, mag geen aanleiding zijn voor het aanpassen van een Nederlandse traditie. Als we daaraan gaan toegeven is het einde zoek. Laten we Zwarte Piet asjeblieft gewoon zien voor wie hij is; een donkergekleurde kindervriend die snoep en cadeautjes brengt, met de stoomboot naar Nederland vaart en in Spanje woont. Basta!